COP30 tại Amazon: Những điều cam kết mới cho rừng nhiệt đới và người bản địa — nhưng còn nửa vời

Hội nghị khí hậu COP30 tổ chức tại thành phố Belém, Brazil, lần đầu tiên đặt rừng Amazon – trái tim xanh của Trái Đất – vào trung tâm các phiên đàm phán. Việc tổ chức tại rừng nhiệt đới không chỉ mang tính biểu tượng mà còn gửi thông điệp rõ ràng: bảo vệ rừng và cộng đồng bản địa là trọng tâm trong nỗ lực ứng phó biến đổi khí hậu.

Một trong những điểm nổi bật của COP30 là sự hiện diện kỷ lục của người bản địa. Có khoảng 3.000 đại diện từ các cộng đồng bản địa khắp thế giới tham gia hội nghị, nhiều hơn bất cứ COP nào trước đây. Đây không chỉ là con số tượng trưng, mà còn thể hiện nỗ lực của ban tổ chức Brazil trong việc trao cho người bản địa tiếng nói mạnh mẽ hơn trong các cuộc đàm phán khí hậu.

Về tài chính, COP30 đã huy động được hàng tỉ đô la cho việc bảo vệ rừng nhiệt đới. Đức cam kết đóng góp 1 tỷ euro vào quỹ Tropical Forests Forever Facility (TFFF) – quỹ lớn hướng đến bảo tồn rừng nguy cấp toàn cầu. Dự kiến đến cuối năm, quy mô quỹ có thể đạt 10 tỉ USD nếu nhiều nước tiếp tục tham gia. Quan trọng hơn, khoảng 20% số tiền của TFFF được dự kiến dành riêng cho các cộng đồng bản địa để hỗ trợ họ trong việc bảo vệ rừng – một bước tiến được đánh giá cao bởi các nhà hoạt động bảo vệ môi trường.

Ảnh: The Straits Times

Bên cạnh đó, Brazil cũng tuyên bố phân định mười vùng đất bản địa mới, tổng diện tích khoảng 1.000 dặm vuông, đây là một trong những chiến thắng quan trọng cho phong trào bản địa tại COP này. Ngay cả khi đề xuất công nhận việc phân định đất đai là chính sách khí hậu chưa được chấp nhận, việc mở rộng vùng đệm bản địa vẫn được xem là một thành tựu đáng kể.

Tuy nhiên, kết quả COP30 không hoàn toàn như kỳ vọng. Dự thảo “lộ trình rừng” (roadmap) bắt buộc để đạt mục tiêu không phá rừng đến năm 2030 đã bị loại khỏi thỏa thuận cuối cùng. Thay vào đó, các quốc gia chỉ đồng ý một lộ trình tự nguyện, khiến nhiều nhà bảo vệ môi trường thất vọng vì thiếu ràng buộc mạnh mẽ. Carlos Rittl, đại diện Wildlife Conservation Society, nhận xét rằng Amazon mong đợi nhiều hơn nhưng kết quả lại “không như thế giới kỳ vọng”.

Ngoài ra, các đại biểu cũng chỉ ra thực tế nghịch lý: nhiều chính phủ vẫn chưa có hành động đủ mạnh để thực thi cam kết bảo vệ rừng. Khi các doanh nghiệp khai thác đang ngày càng mở rộng, người bản địa lại là những người dễ chịu tác động nhất — cả từ phá rừng lẫn xâm lấn bất hợp pháp.

Về phản ứng, nhiều nhà quan sát đánh giá COP30 là một “COP rừng”: đây là lần đầu một hội nghị khí hậu tập trung mạnh mẽ vào vai trò của rừng nhiệt đới và quyền của người bản địa. Tuy nhiên, nếu thiếu các cam kết bắt buộc và cơ chế giám sát hiệu quả, các quỹ khổng lồ như TFFF có thể khó đảm bảo rằng mọi cam kết dẫn tới hành động thực tế trên mặt đất.

COP30 đã tạo ra một bước tiến quan trọng trong việc công nhận vai trò quyết định của rừng nhiệt đới và người bản địa trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Nhưng để biến các tuyên bố thành hành động thực sự, cần nhiều hơn là quỹ – cần là cam kết mạnh mẽ, có ràng buộc và minh bạch. Chỉ khi đó, những cánh rừng như Amazon mới thực sự được bảo vệ bền vững và cộng đồng bản địa mới thực sự có quyền lực trong việc quyết định tương lai của mảnh đất thiêng liêng của họ.