Ngành đường sắt vận tải hàng hóa Mỹ bẩn hơn nhà máy nhiệt điện than: thực trạng và thách thức môi trường

Trong khi nhiều người vẫn xem hệ thống đường sắt vận tải hàng hóa ở Hoa Kỳ như một phương tiện vận chuyển “xanh” hơn so với xe tải hay tàu biển, thực tế hiện nay cho thấy câu chuyện không hoàn toàn như vậy. Một phân tích dựa trên dữ liệu chính thức và nghiên cứu độc lập đã chỉ ra rằng ngành đường sắt chở hàng của Mỹ hiện gây ô nhiễm nhiều hơn cả các nhà máy nhiệt điện than nếu xét theo lượng khí thải độc hại tính trên mỗi đơn vị vận chuyển. Điều này khiến giới chuyên gia môi trường, các nhà hoạch định chính sách và công chúng phải suy ngẫm lại vai trò thực sự của đường sắt trong bức tranh năng lượng và khí thải của quốc gia.

Đường sắt vốn được xem là lựa chọn vận tải hiệu quả vì mức tiêu hao nhiên liệu thấp hơn đáng kể so với vận tải đường bộ. Tuy nhiên, một yếu tố ít được quan tâm là chất lượng nhiên liệu và thiết kế động cơ của các đoàn tàu chở hàng. Đa số locomotives trong hệ thống đường sắt Mỹ sử dụng diesel công suất lớn, được thiết kế từ nhiều thập niên trước, với tiêu chuẩn khí thải không còn phù hợp với bối cảnh hiện nay. Khi so sánh các nguồn gây ô nhiễm khác nhau, người ta nhận ra rằng mức khí thải nitrogen oxides (NOx) và hạt bụi mịn (PM2.5) từ các đoàn tàu này cao hơn đáng kể so với nhiều nhà máy nhiệt điện than sau khi đã tính đến các biện pháp kiểm soát khí thải hiện tại.

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này bắt nguồn từ nhiều yếu tố liên quan tới lịch sử, công nghệ và chính sách điều tiết. Trong khi ngành điện lực đã phải chịu áp lực lớn từ các quy định môi trường trong nhiều thập kỷ qua và liên tục cập nhật công nghệ khử khí thải để giảm NOx hay sulfur dioxide (SO2), ngành đường sắt vận tải hàng hóa lại ít bị kiểm soát chặt chẽ hơn. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA) có các tiêu chuẩn áp dụng cho locomotives, nhưng các quy định này vẫn chưa đủ mạnh để buộc các công ty cải tiến công nghệ động cơ hay chuyển sang các nguồn năng lượng sạch hơn. Điều này tạo ra nghịch lý khi đường sắt, vốn có lợi thế về mặt hiệu quả nhiên liệu, lại trở thành nguồn phát thải độc hại có mức độ nghiêm trọng hơn cả một số nhà máy nhiệt điện than.

Ảnh: Los Angeles Times

Không chỉ là câu chuyện về số liệu, thực tế này còn ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng không khí tại những cộng đồng nằm gần tuyến đường sắt. Khí thải từ đầu máy diesel chứa các hợp chất gây kích ứng hô hấp và có liên quan tới nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng như hen suyễn, bệnh tim mạch và ung thư. Điều đáng lo ngại là nhiều cư dân sống ven đường sắt không nhận được sự bảo vệ tương xứng như cư dân sống gần các nhà máy điện hay nhà máy công nghiệp, bởi nhận thức chung về mức độ ô nhiễm từ đường sắt thường thấp hơn so với các nguồn gây ô nhiễm khác.

Nhìn rộng hơn, bức tranh khí thải của nước Mỹ đang trong giai đoạn chuyển dịch mạnh mẽ. Đã có những tiến bộ đáng kể trong lĩnh vực năng lượng tái tạo và giảm phát thải từ các nguồn truyền thống. Ngành điện lực, ví dụ, đã giảm đáng kể lượng carbon dioxide khi tăng cường sử dụng gió và năng lượng mặt trời. Nhưng sự tăng trưởng mạnh mẽ của vận tải hàng hóa bằng đường sắt với các đầu máy diesel cũ kỹ đã làm giảm đi hiệu quả tổng thể đó trên phương diện khí thải độc hại. Điều này đặt ra một bài toán cân bằng giữa lợi ích vận tải hàng hóa chi phí thấp và trách nhiệm bảo vệ môi trường.

Đối với các nhà hoạch định chính sách, thách thức hiện nay là làm thế nào để điều chỉnh khung pháp lý một cách toàn diện hơn, khuyến khích đổi mới công nghệ và giảm khí thải từ locomotives mà không làm xáo trộn nghiêm trọng hoạt động kinh tế vốn phụ thuộc vào vận tải hàng hóa. Một số giải pháp được thảo luận bao gồm áp dụng tiêu chuẩn khí thải nghiêm ngặt hơn, khuyến khích đầu tư vào các đầu máy sử dụng nhiên liệu sạch hơn hoặc động cơ hybrid, và thúc đẩy nghiên cứu các công nghệ mới như hệ thống điện hóa và pin năng lượng lớn cho tàu chở hàng.

Ngoài ra, việc hợp tác giữa chính quyền liên bang, các bang và doanh nghiệp vận tải là yếu tố quyết định để đưa ra các chương trình hỗ trợ và ưu đãi nhằm giảm thiểu khí thải. Các khoản đầu tư vào hạ tầng và công nghệ mới như động cơ điện hóa hoặc sử dụng khí tự nhiên hóa lỏng có thể làm thay đổi cục diện hiện nay. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi tầm nhìn dài hạn và sự cam kết từ tất cả các bên liên quan.

Thực trạng ngành đường sắt vận tải hàng hóa tại Mỹ hiện nay là lời nhắc nhở rằng không có nguồn vận tải nào hoàn toàn “sạch” nếu chúng ta không đánh giá toàn diện các tác động môi trường. Khi mà xã hội hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, mỗi ngành nghề, dù là truyền thống hay công nghệ cao, đều phải chịu trách nhiệm trong việc giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Cân nhắc lại vai trò của vận tải đường sắt trong bức tranh này không chỉ là câu chuyện về khí thải, mà còn là lời mời gọi đổi mới để kiến tạo một tương lai xanh hơn.