Cây cối đang “tự hủy” để sống sót trước các đợt nắng nóng cực đoan do biến đổi khí hậu

Tại khu rừng Fontainebleau phía nam thủ đô Paris (Pháp), một cây sồi cổ thụ từng xanh tốt nay gần như đã chết. Sau nhiều năm liên tiếp hứng chịu các đợt nắng nóng và khô hạn, cây đã ngừng nhiều chức năng sinh học quan trọng nhằm tiết kiệm nước, nhưng cũng vì thế mà dần suy kiệt. Theo các chuyên gia lâm nghiệp Pháp, đây không phải trường hợp cá biệt mà đang trở thành hiện tượng phổ biến tại nhiều khu rừng châu Âu trong bối cảnh nhiệt độ toàn cầu liên tục tăng lên do biến đổi khí hậu.

Giống như con người đổ mồ hôi để làm mát cơ thể, cây xanh sử dụng quá trình thoát hơi nước để điều hòa nhiệt độ. Chúng hút nước từ đất rồi giải phóng hơi nước qua các khí khổng trên lá. Tuy nhiên, khi nhiệt độ tăng cao, lượng nước mất đi cũng tăng mạnh, đẩy cây vào tình trạng căng thẳng nghiêm trọng.

Ông Manuel Nicolas, chuyên gia thuộc Cơ quan Lâm nghiệp Quốc gia Pháp, cho biết hầu hết các loài cây đều đang “chịu áp lực” từ nắng nóng, nhưng phản ứng của chúng khác nhau tùy theo từng loài và điều kiện môi trường sống.

Một số cây lựa chọn đóng nhanh các khí khổng trên lá để hạn chế mất nước. Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa với việc quá trình quang hợp bị chậm lại hoặc dừng hẳn. Khi không thể tạo đủ năng lượng từ ánh sáng mặt trời, cây dần rơi vào trạng thái thiếu dinh dưỡng và có thể “chết đói”.

Trong khi đó, một số loài có bộ rễ ăn sâu lại cố gắng tiếp tục hút nước từ lòng đất và duy trì hoạt động quang hợp càng lâu càng tốt. Nhưng chiến lược này khiến chúng đối mặt nguy cơ “chết khát” khi nguồn nước cạn kiệt.

Theo ông Nicolas, một cây trưởng thành có thể hút tới 200 lít nước mỗi ngày. Tuy nhiên, khi hạn hán kéo dài hoặc nhiệt độ quá cao, hệ thống vận chuyển nước bên trong cây có thể bị phá vỡ. Các bọt khí xuất hiện trong mạch dẫn khiến nhựa cây không thể lưu thông đến cành và lá, hiện tượng được gọi là “tắc mạch khí”. Khi quá nhiều mạch dẫn bị ảnh hưởng, cây sẽ chết vì mất nước.

Các nhà khoa học cảnh báo những hiện tượng thời tiết cực đoan vốn chỉ xuất hiện theo chu kỳ dài đang ngày càng trở nên thường xuyên hơn. Tại Pháp, số liệu chính thức cho thấy tỷ lệ cây chết trong rừng đã tăng gấp đôi trong vòng một thập kỷ qua. Các dự báo cũng cho thấy khoảng 30% loài cây tại nước này có nguy cơ suy giảm mạnh vào năm 2050 nếu xu hướng nóng lên tiếp diễn.

Giới nghiên cứu cho rằng hệ sinh thái rừng hiện phải thích nghi với tốc độ biến đổi khí hậu nhanh hơn rất nhiều so với khả năng tiến hóa tự nhiên vốn diễn ra trong hàng nghìn năm.

Theo các dữ liệu khí hậu toàn cầu, nhiệt độ trung bình của Trái Đất hiện đã tăng khoảng 1,4 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp, chủ yếu do việc đốt nhiên liệu hóa thạch. Nhiều nhà khoa học nhận định nhân loại đang sống trong giai đoạn nóng nhất của hành tinh trong khoảng 125.000 năm qua. Tác động của nắng nóng hiện đã có thể quan sát bằng mắt thường tại nhiều khu rừng ở châu Âu. Không ít cây lớn bị rụng cành, mất lá hoặc khô héo hoàn toàn trong nỗ lực cuối cùng để giữ nước.

Tại Fontainebleau, các nhà khoa học đã theo dõi một số cây trong hơn 30 năm. Họ ghi nhận có những cây gần như chắc chắn sẽ chết, trong khi những cây khác cùng khu vực vẫn phát triển khỏe mạnh dù trải qua điều kiện thời tiết tương tự. Điều này cho thấy còn nhiều cơ chế thích nghi của cây xanh chưa được hiểu đầy đủ.

Một số loài có nguồn gốc Địa Trung Hải được đánh giá chống chịu tốt hơn trước nắng nóng nhờ sở hữu lá nhỏ, dày, có lớp phủ hạn chế thoát hơi nước. Đây được xem là những đặc điểm giúp cây thích nghi với điều kiện khô hạn kéo dài.

Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc lựa chọn đúng loài cây cho từng khu vực sẽ trở thành yếu tố quan trọng trong chiến lược bảo vệ rừng và ứng phó biến đổi khí hậu trong tương lai.

Theo các chuyên gia, con người gần như không thể ngăn chặn hoàn toàn tác động của các đợt nắng nóng cực đoan đối với rừng. Tuy nhiên, việc quản lý rừng hợp lý, bảo tồn đa dạng sinh học và lựa chọn các loài cây phù hợp hơn với khí hậu tương lai có thể giúp giảm thiểu thiệt hại.

Trong bối cảnh nhiều khu vực tại châu Âu và châu Á đang đối mặt với các mùa hè nóng kỷ lục, giới khoa học cho rằng những gì đang diễn ra với cây xanh là dấu hiệu rõ ràng cho thấy biến đổi khí hậu không còn là nguy cơ trong tương lai, mà đã trở thành thách thức hiện hữu đối với các hệ sinh thái trên toàn thế giới.