Anh cần tái cấu trúc quy định hạt nhân một cách căn bản – theo đánh giá từ nhóm chuyên gia

Một báo cáo do Chính phủ Anh ủy quyền vừa công bố khẳng định rằng hệ thống quy định về năng lượng hạt nhân tại quốc gia này đang gặp vấn đề trầm trọng: quá phức tạp, chồng chéo, và đẩy chi phí xây dựng nhà máy điện hạt nhân lên cao hơn hầu hết các quốc gia khác. Đây là một trở ngại lớn cho tham vọng năng lượng sạch và an ninh năng lượng của Chính phủ hiện tại.

Theo báo cáo của Nuclear Regulatory Taskforce, nhóm chuyên gia độc lập mà Thủ tướng Keir Starmer thành lập đầu năm 2025, sự rối rắm trong cơ chế điều chỉnh là rào cản chủ yếu khiến các dự án hạt nhân mới bị chậm tiến độ và đội chi phí. Họ cho rằng quy trình cấp phép hiện hành dày đặc giấy tờ, sự trùng lặp giữa các cơ quan quản lý, cộng thêm văn hóa “làm theo quy trình hơn là tập trung vào kết quả” thực sự cản trở khả năng xây dựng nhanh, chi phí thấp.

Một trong những đề xuất then chốt là thành lập một Ủy ban Quy định Hạt nhân (Commission for Nuclear Regulation) — cơ quan “một cửa” để xử lý các quyết định quan trọng, thay vì để nhiều cơ quan nhỏ lẻ chồng chéo quyền hạn. Ngoài ra, báo cáo cũng kiến nghị sáp nhập Cơ quan An toàn Hạt nhân Quốc phòng (DNSR) vào Văn phòng Quản lý Hạt nhân (ONR) để giảm trùng lặp, tối ưu hóa nguồn lực và tạo điều kiện ra quyết định thống nhất hơn.

Ảnh: Spiked

Không chỉ dừng lại ở cơ cấu tổ chức, nhóm chuyên gia nhấn mạnh rằng cần một chuyển đổi trong cách tiếp cận quản lý: từ ưu tiên “quy trình giấy tờ” sang “kết quả an toàn thực chất và chi phí hiệu quả”. Họ khuyến nghị thúc đẩy một “tư duy rủi ro cân bằng” (risk tolerability) theo tiêu chuẩn quốc tế, và sử dụng kỹ thuật số — như AI để hỗ trợ các chuyên gia an toàn, làm mới cách đánh giá toàn bộ vòng đời hạt nhân.

Bên cạnh đó, phát triển kỹ năng cho lực lượng lao động ngành hạt nhân được xem là nền tảng quan trọng. Báo cáo đề xuất Bộ Kỹ năng Hạt nhân (Nuclear Skills Delivery Board) đẩy nhanh việc bồi dưỡng không chỉ kỹ năng kỹ thuật, mà cả kỹ năng phi kỹ thuật (quản lý, đánh giá rủi ro, đổi mới), nhằm chuẩn bị cho việc mở rộng quy mô ngành trong tương lai.

Báo cáo nhấn mạnh rằng quy hoạch xây dựng các dự án hạt nhân hiện nay – nhất là các công trình thuộc loại “Hạ tầng Quan trọng Quốc gia” (NSIP) – quá rườm rà. Nhóm chuyên gia đề xuất tinh giản quy trình đánh giá môi trường và quy hoạch, loại bỏ các bước trùng lặp và mang tính hình thức, để rút ngắn thời gian cấp phép, đồng thời giảm chi phí hành chính.

Một số quy định lỗi thời cũng cần được sửa đổi, chẳng hạn như các tiêu chí dân số bán đô thị (SUPDC) cho vùng xung quanh nhà máy, hoặc cách tiếp cận lập kế hoạch khẩn cấp (REPPIR) — theo khuyến nghị là nên điều chỉnh cho phù hợp với các công nghệ mới như lò phản ứng nhỏ mô-đun (SMR).

Ngược lại, họ cũng kêu gọi loại bỏ cơ chế “Justification” trùng lặp cho các lò nước nhẹ (Light-Water Reactors), vì theo báo cáo, quy trình này không mang lại giá trị thực tế hơn so với các bước đánh giá khác.

Nếu phần lớn khuyến nghị được Chính phủ Anh và các cơ quan liên quan chấp nhận, nó có thể mở đường cho một kỷ nguyên hạt nhân mới tại Anh — an toàn hơn, chi phí thấp hơn, và quyết định xây dựng các nhà máy hạt nhân được đưa ra nhanh chóng hơn.

Nhóm chuyên gia ước tính rằng các cải cách này có thể giúp tiết kiệm hàng chục tỷ bảng Anh chi phí tháo dỡ (decommissioning), đồng thời giảm chi phí năng lượng cho người tiêu dùng, doanh nghiệp và dịch vụ công. Bên cạnh đó, việc xây dựng nhanh các lò phản ứng mới sẽ gia tăng đầu tư, tạo việc làm kỹ thuật cao, và giúp Anh đạt mục tiêu trung hòa carbon (net-zero) một cách bền vững.

Văn phòng Quản lý Hạt nhân (ONR) đã lên tiếng hoan nghênh báo cáo. Theo Mike Finnerty – Tổng giám đốc ONR, cơ quan này sẽ xây dựng chiến lược mới theo hướng hiện đại, linh hoạt, nhưng vẫn đảm bảo các tiêu chuẩn an toàn hạt nhân cao. ONR khẳng định sẵn sàng thực hiện các khuyến nghị, giảm gánh nặng hành chính, nhưng không đánh đổi an toàn để đổi lấy tốc độ.

Mặc dù nhiều thay đổi được kỳ vọng sẽ mang lại lợi ích lớn, báo cáo cũng vấp phải quan ngại từ một số nhóm cộng đồng. Có tiếng nói cho rằng việc “nới lỏng quy định” có thể làm suy giảm độ tin cậy của hệ thống an toàn hạt nhân, đặc biệt nếu ưu tiên quá nhiều cho chi phí và tiến độ.

Song song đó, các nhà phê bình nhấn mạnh rằng việc đơn giản hóa quy định không thể là cái cớ để giảm chất lượng đánh giá môi trường hoặc bỏ qua quan điểm cộng đồng; nếu không cân bằng, điều này có thể đe dọa lòng tin xã hội vào ngành hạt nhân, vốn rất nhạy cảm với hiểm họa tiềm ẩn.

Báo cáo “radical reset” (tái thiết căn bản) này không chỉ là một cuộc điều chỉnh kỹ thuật, mà có thể là điểm khởi đầu cho một cuộc cách mạng quy định hạt nhân tại Anh. Nếu thành công, nó sẽ giúp nước này lấy lại vai trò lãnh đạo toàn cầu trong công nghệ hạt nhân, thúc đẩy an ninh năng lượng, và hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang năng lượng xanh.

Tuy nhiên, con đường thực thi không hề bằng phẳng: để những khuyến nghị này được hiện thực hóa, cần có quyết tâm chính trị cao, sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan (chính phủ, ONR, ngành công nghiệp), và cam kết lắng nghe tiếng nói cộng đồng. Chỉ khi các cải cách đi đôi cùng minh bạch và trách nhiệm, “kỷ nguyên vàng” hạt nhân của Anh mới có thể thực sự bền vững.