Hợp đồng dài hạn đẩy châu Á tiếp tục “dính” điện than: thách thức lớn cho chuyển đổi năng lượng

Châu Á đang đối mặt với một nghịch lý đáng lo ngại trên con đường chuyển đổi sang năng lượng sạch: mặc dù tiềm năng điện gió và mặt trời rất lớn, nhiều quốc gia vẫn bị ràng buộc bởi các hợp đồng mua điện than kéo dài hàng thập kỷ. Theo các nhà nghiên cứu khí hậu, những thỏa thuận này đang kìm hãm sự phát triển của các nguồn tái tạo vì các công ty điện lực phải tiếp tục vận hành các nhà máy nhiệt điện than để tránh bị phạt tài chính.

Tình trạng này đặc biệt rõ nét ở khu vực Đông Nam Á, nơi mà nhiều nhà máy điện than được “khóa” trong các hợp đồng mua bán điện (PPA) còn thời hạn từ 9 đến 18 năm — chiếm từ 50% đến 100% công suất nhiệt điện than tại các nước như Indonesia hay Việt Nam. Thực tế này khiến cho các công ty điện lực ít có động lực chuyển đổi sang sử dụng điện tái tạo, vì việc vi phạm hợp đồng có thể dẫn đến các khoản phạt lớn.

Thêm vào đó, các hợp đồng dài hạn này mang lại thu nhập ổn định cho chủ sở hữu nhà máy than và đảm bảo công việc lâu dài cho người lao động trong ngành than — điều này tạo ra lực cản lớn về mặt kinh tế và chính trị nếu muốn đóng cửa sớm các nhà máy nhiệt điện than.

Ảnh: Energy Tracker Asia

Các chuyên gia về năng lượng cũng chỉ ra rằng nhiều hợp đồng than đang không phù hợp với yêu cầu của mạng lưới điện hiện đại khi tích hợp nhiều nguồn tái tạo. Khi các lưới điện ngày càng cần linh hoạt hơn để tận dụng gió và mặt trời, việc vẫn gắn kết với các PPA than cứng nhắc khiến việc điều chỉnh trở nên khó khăn.

Ngay cả ở những nền kinh tế lớn như Trung Quốc và Ấn Độ, nơi đầu tư vào năng lượng sạch đang phát triển mạnh, nhu cầu than vẫn cao và các hợp đồng dài hạn tiếp tục chiếm phần lớn. Ở Trung Quốc, sản lượng từ các nhà máy điện than và khí đốt vẫn tiếp tục tăng, trong khi việc lãng phí tiềm năng năng lượng tái tạo do “over-contracting” than đá đang trở thành mối lo.

Theo các nhà phân tích, nếu các công ty điện lực ở châu Á muốn đẩy mạnh phát triển nguồn tái tạo và tránh rủi ro tài chính, họ cần tái thiết kế các hợp đồng mua điện theo hướng linh hoạt hơn. Điều này có nghĩa là các PPA mới nên cho phép điều chỉnh theo biến động nguồn cung tái tạo và cho phép cân bằng giữa nguồn điện than truyền thống và các nguồn năng lượng xanh.

Những hợp đồng điện than kéo dài hàng chục năm đang là rào cản lớn đối với mục tiêu phát triển năng lượng bền vững tại nhiều quốc gia châu Á. Nếu không có sự thay đổi quan trọng trong cấu trúc hợp đồng và chiến lược chính sách, việc giảm dần sử dụng than có thể sẽ diễn ra rất chậm — bất chấp tiềm năng to lớn của năng lượng tái tạo.